Lịch sử và văn hoá Nhật Bản - những điểm giống và khác nhau với lịch sử văn hoá Việt Nam (P.3)

Posted 12/3/2009 1:14:39 PM by TâmCQ (CCM)
Under Văn hoá
Last comment 12/3/2009 1:14:39 PM

Phần 1

Phần 2

Lịch sử Nhật Bản và “Samurai” - Võ sĩ đạo

                Nếu như người Nhật không biết nhiều về lịch sử Việt Nam, có lẽ người Việt Nam cũng không hiểu rõ về lịch sử Nhật Bản. Mục đích của cuộc nói chuyện ngày hôm nay không phải là học mà tìm hiểu sâu về lịch sử Nhật Bản về từng sự kiện trong từng thời kỳ, vì vậy, sau đây, tôi chỉ muốn nói qua về “Samurai”, “nhóm vũ trang” mà chắc hẳn các bạn cũng đã từng nghe nói, hay có lẽ nói đúng hơn là “nhóm những người có chung một nghề nghiệp”. “Samurai” thường hay xuất hiện trong những sách lịch sử của Nhật Bản với tên gọi “Võ sĩ”. Người ta cho rằng, hình thái đầu tiên của “Samurai” chính là “nhóm vũ trang” được thuê để bảo vệ trang viên của quý tộc vào khoảng thế kỉ thứ 8, thứ 9. Dần dần, đội ngũ này trở nên mạnh hơn, và khoảng thế kỉ thứ 10, thế kỉ 11, họ đã có được thực lực vượt trội hơn cả những quý tộc vốn là ông chủ của họ. Đến cuối thế kỉ thứ 12, họ chiếm được thực quyền từ tay quý tộc, và hầu như đã có thể xây dựng được một chính quyền trung ương tập trung quyền lực gọi là Mạc Phủ Kamakura, một chính quyền thống trị trên khắp nước Nhật. Cũng vì thế, những nhà lãnh đạo tối cao của Nhật Bản lúc bấy giờ không phải là thiên hoàng ở vị trí cao nhất trong giới quý tộc, mà quyền lực này thời đó thuộc về người đứng đầu trong lực lượng võ sĩ và được gọi là “Tướng quân”. Nói là “nhóm vũ trang” song đây không đơn thuần là một lực lượng quân sự, mà là một “đội ngũ có tri thức” được trang bị đầy đủ các kiến thức. Chính quyền nhà võ gọi là Mạc phủ Kamakura này kéo dài khoảng 150 năm, và xây dựng nên một hệ thống luật pháp cùng những quy định riêng, gọi là “Luật của nhà võ”. Những luật lệ này quy định cách sống cũng như các triết lý cơ bản đối với tập thể những người cùng làm công việc của một “võ sĩ”, với các nội dung kỉ luật cá nhân hà khắc, có thể nói là “tự hành xác”. Luật cũng có đề ra triết lý cơ bản của người võ sĩ, đó là cách sống coi danh dự lớn hơn lợi lộc, “Sống không thể chịu nhục”. Có nghĩa là, thời này, người ta đã có quan điểm về việc nếu phải chịu nhục, thà chết còn hơn, và cũng đã hình thành cách sống với tâm niệm dù có phải hi sinh bản thân, cũng phải bảo vệ được danh dự của gia đình. Cách sống và suy nghĩ như vậy đã trở thành yếu tố chủ đạo chi phối xã hội Nhật Bản với nhiều mức độ khác nhau trong vòng gần 800 năm, đến khi đại chiến thế giới lần thứ hai kết thúc.

Vậy, người vẫn được gọi là “Samurai” như các bạn đã biết, thực sự là những người như thế nào? Theo những gì tôi được biết, đây là cách gọi hay là những từ ngữ được sử dụng để chỉ “nhóm vũ trang” hay “nhóm những người cùng chung một nghề” được gọi chung là “Võ sĩ”, những người gánh vác chính quyền với tư cách là tầng lớp thống trị ở Nhật Bản trong vòng khoảng 260 năm, từ đầu thế kỉ thứ 17, đến khoảng giữa thế kỉ 19, thời kì Edo tại Nhật Bản. Khi nói về “Samurai”, người ta không đơn thuần chỉ một nghề nghiệp, mà muốn chỉ ra cách sống nghiêm khắc với bản thân gọi là “nghĩa vụ của tầng lớp cao quý”, mang hàm ý chỉ những con người có tinh thần trách nhiệm cao  vì họ cho rằng mình thuộc tầng lớp lãnh đạo. Họ thường xuyên rèn luyện cả thể lực lẫn tinh thần, và cố gắng học để bồi dưỡng tri thức. Đồng thời, họ coi công việc của những thương nhân lấy việc kiếm tiền làm nghề chính để sinh nhai là một loại nghề nghiệp thấp kém, cũng vì vậy, thời này, ra đời quan điểm nhân sinh đề cao nếp sống nghèo mà vẫn trong sạch. Bộ phim do Hollywood sản xuất “The Last Samurai”- “Võ sĩ đạo cuối cùng”, hơi mang tính viễn tưởng, nhưng trong những bộ phim như “Tasogare Seiheiei” (Tạm dịch là “Những người lính tinh nhuệ buổi chiều tà”), và bộ phim “Một phần của võ sĩ” được thực hiện bởi đạo diễn Yamada Youhei, tôi nghĩ rằng, hình ảnh của những “Samurai” được khắc họa rất rõ nét. Nếu các bạn vẫn chưa xem những bộ phim này, tôi khuyên các bạn nhất định nên xem, vì thông qua những bộ phim như thế, các bạn sẽ hiểu được một phần cách sống được cho là lý tưởng của người đàn ông Nhật Bản.

Thực ra, tôi cũng có cái nhìn hơi phê phán đối với cách sống của “Samurai”. Ngay cả trong xã hội Nhật Bản sau chiến tranh thế giới lần thứ hai, quan điểm cho rằng đây là cách sống mang đậm màu sắc phong kiến, không phù hợp với tư tưởng của chủ nghĩa dân chủ, cũng lên ngôi và chiếm vị trí chủ đạo trong xã hội. Trong cách sống này của các “Samurai”, người ta cũng nhìn thấy cả một thế giới quan mà bối cảnh sau nó là xã hội phân chia giai cấp, cùng quan điểm giá trị tiền cận đại, coi thường giới công thương. Cũng có thể lý luận rằng, trong đó có cảm quan về giá trị luân lý của một con người, song quả thực, cách sống này quá bảo thủ. Với một cách nhìn nhận khác, có thể nói, cách sống theo kiểu “Samurai”được coi như kiểu sống với nền móng là những quy định đối với võ sĩ được đề ra trong “Luật nhà võ” thời kì Kamakura như tôi đã đề cập, và được tô điểm thêm bởi những giá trị quan về luân lý của Khổng giáo, hay thế giới quan theo triết học của Khổng tử, đã được thuần hóa và thanh lọc. Quả thật, cũng có thể nghĩ rằng, nên tiếp tục duy trì lối sống “Samurai” như thế này trong phim ảnh hay các trò chơi điện tử.

(còn tiếp)

TS Ngô Minh Thủy dịch từ tiếng Nhật